ALEVİLİK NEDİR?
6. Hurufilik: Fazlullah Hurufi tarafından H.800 (1398)’de Horasan’da kurulan bir mezhep ve tarikattır. Hurufilik, evreni sadece harflerden ibaret görmektir. Bu tarikata göre kainattaki her şey 32 harfe dönüştürülebilir. Hurufililik, Allah’ın ve kainatın belli başlı özelliklerinin tarikatın kurucusu Fazlullah’ın zatında tecelli ettiği inancına dayanır. Bu inanışa göre, evrende Allah’tan başka bir varlık yoktur. Ulu Tanrı, “Ben bir gizli hazineydim, bilinmek ve tanınmak istedim, bu yüzden evreni yarattım” şeklindeki kutsi hadis gereğince kendisini önce kelam (söz) suretinde ve harflerle gösterir. Evrendeki her şey harflerden meydana gelir. Fazlullah’ın iki halifesinden birisi olan Seyyid Nesimi, Bağdat’ta derisi yüzülerek feci şekilde öldürülmesinden sonra bu bölgeden başlayarak Anadolu’ya hızla yayılmaya başlar. Anadolu’da Hurufilik, Timur’un Yıldırım Bayezıt’ı esir edip Anadolu birliğinin dağılmasından sonra Alevi Türkler arasında hızla yayıldı (Tercüman, 1982:273).
Hurifilik’te İran’ın kültür özelliklerini bulmak mümkündür. Fazlullah Hurufi, dini dil olarak Arapça’nın yerini Farsça’nın almasını istiyordu. Onun eseri olan Cavidname yeni bir Kur’an gibi görülmekteydi. Farsça’nın Arapça’dan üstün olduğu iddia edilmekteydi. Ayrıca Alıncak’ı ziyaret Mekke’nin yerini almıştı (Türkdoğan,19995:240)
7. Bektaşilik (Hacı Bektaş Veli): Burada üzerinde durulacak olan konu, tarihsel gelişim içinde oluşan Bektaşilik değil, kısaca Hacı Bektaş Veli’nin kişiliği ve tasavvufi inançlarıdır.
Hacı Bektaş Veli, İran’ın kuzeydoğusunda Horasan eyaletinin Nişabur kentinde doğmuştur. Horasan hükümdarı II. İbrahim’in oğludur. Annesi Şeyh Ahmet adlı Nişabur’lu bir bilgininin kızı Hatem Hatun’dur (Yılmaz,1999:31). Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte Miladi 1210-1220 yılları arasında doğduğu kabul edilmektedir (Gülşan,1975:10).
Bektaşi an’anelerine göre Hacı Bektaş Veli, Ahmet Yesevi’nin halifelerindendir. Bir rivayete göre de Hacı Bektaş Veli, Ahmet Yesevi’nin halifelerinden Şeyh Lokman Parende’nin müridi idi. Anadolu evliyasından Geyikli Baba, Abdal Musa ve Horoz Dede de Ahmet Yesevi’nin halifeleri arasında sayılmaktadır (A.Yesevi.1991:45-46).
Hacı Bektaş Veli, hocasından pozitif ve dinsel bilimleri öğrenmeye başlayınca zekâsı ve bilim öğrenme yeteneği hemen fark edilmişti. Çünkü bir konuyu öğrenmek için arkadaşları günlerce beklerken o konuları kısa sürüde anlıyor ve diğer konulara geçmek istiyordu. Öğrenimini tamamladıktan sonra Allah’la baş başa kalmayı tercih ederek yalnız olarak bir yere çekilmişti. Ahmet Yesevi Hazretleri ile görüşmüş, Ahmet Yesevi ona; “Senin için Sulucakarahöyük’ü vatan olarak seçtik”, diyerek onu Anadolu’ya göndermiştir (Yılmaz,1999/10:31).
Hacı Bektaş Veli buna uyarak önce Necef’e giderek Hz. Ali’nin kabrini ziyaret etti ve 40 gün o ulu kişinin yanında kaldı. Bu süre içinde her zamandan fazla ibadet yaptı ve Allah’ı andı. Oradan Mekke’ye geçerek haccını yaptı ve Medine’ye giderek Hz. Muhammed’in kabrini ziyaret etti. Oradan ayrıldıktan sonra 40 gün kadar Şam ve Kudüs’te kaldı. Oradan Haleb’e gelerek Bustan mevkiinde bulunan Ashab-ı Kehf’in mağarasını ziyaret etti. Sonra Sulucakarahöyük’e gelinceye kadar yolda rastladığı bütün türbe ve yatırları ziyaret etti ve 1433 yılında Orhan gazi dönemindeki ölümüne kadar burada insanları aydınlatma ve öğretme görevini sürdürdü (Yılmaz, 1999/10: 31 -32).
Hacı Bektaş Veli, Hıristiyanlığın çok yaygın olduğu bir bölge olan Sulucakarahöyük’e yerleşti. Bugün yer altı kilise kalıntılarından da bu durum anlaşılmaktadır. Bu bölgede insanları irşat etti ve gayri Müslimleri de sevgi ile İslam dinini çağırarak onların bu dine inanıp benimsemelerini sağlamış böylece Anadolu’nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına katkıda bulunmuştur.
Bundan başka Hacı Bektaş Veli, dedelik örgütünü kurarak Türk boylarını birbirine bağladı ve bugün için bile hayranlıkla baktığımız muazzam bir dayanışma ve sosyal kontrol mekanizmasını geliştirdi. Ayrıca Bektaşilik tarikatını kurarak soydan Alevi olmayan insanların manevi eğitimlerini üzerine aldı. Böylece kendisinden feyz alan bütün insanları ahlak bozukluklarından kurtararak topluma ve insanlığa faydalı olgun birer insan olarak yetiştirmeye çalıştı.
Hacı Bektaş Veli, Arapça ve Farsça’yı bilmesine rağmen Türklük bilinci ile Türkçe yazan buna karşılık edebiyat, geometri, astronomi gibi pozitif bilimlerden haberdar olan (Eğri,99/10:184) aydın bir erendi, İrene Melikoff’un iddia ettiği gibi O bir meczup değildi.
Hacı Bektaş Veli, sade yaşayan, samimi, yapmacıksız bir insandı. Bütün yaratıkları severdi. Aynı zamanda alçak gönüllü, ciddi ve hiçbir zaman kutsal liderlik taslamamıştı. Saygılı,terbiyeli, güler yüzlü idi. O vücudunun ve giyim eşyalarının tertemiz olmasına çok dikkat ederdi. İyilik yapmak başlıca isteği idi. Kendisi de hoşgörü örneği idi. Kimsenin ayıbını,kusurunu görmez, yüzüne vurmazdı. “Gördüğünü ört, görmediğini söyleme derdi (Sümer,1975:4-6).
Hacı Bektaş Veli, bilimi, yıldızlara benzetir. Nasıl insanlar gökte yıldız olmadığı zaman karanlıktan yolu bulamazlarsa, akıl ve bilim marifeti olmayanlar da Hakk’dan yana olan yolu göremezler. O, bilim büyüklerini ana ve babadan daha değerli bulur (Eğri,99/10:183).
Hacı Bektaş Veli, çalışmayı teşvik etmiş “Gündüz şevk ile dünya işine, gece aşk ile ahiret işine sarıl” buyurmuştur (Noyan,98/5:56). Alevi cemlerinin gece yapılmasının sebebi bu olsa gerektir. Çünkü Aleviler gündüz dünya işi ile meşgul olup cem törenlerini genellikle gece veya tatil günlerinde yaparlar.Hacı Bektaş Veli’ye göre cömertlik dörttür; mal cömertliği beylerindir, zenginlerindir. Ten cömertliği, zahitlerindir. Can cömertliği, aşıklarındır. Gönül cömertliğ ise ariflerindir (a.g.y:57).
Rıza Zelyut (1990:6)’a göre Karamanoglu Mehmet Bey’in 1277 yılında Anadolu’yu işgal
etmesi ve burada “Bundan sonra devlet dairelerinde evlerde, sokaklarda, Tükçe’den başka dil kullanılmayacaktır. Aksi hareket edenler, idam olunacaktır”, fermanını yayınlanmasına Türkçe bilincini uyandırdığı için Hacı Bektaş Veli etkili olmuştur. Yine Zelyut’a göre, Hacı Bektaş Veli’nin (1240) Babailer İsyanı lideri olan Baba İshak’ın halifesi olduğu, görüşü geleneksel bilgilere uymaz. Çünkü Hacı Bektaş düşüncesinde, bir şeyhin bir komutana mürit olması mümkün değildir.
Alevi inancına göre Hacı Bektaş Veli, öldükten sonra kendi cenazesini kendisi yıkamıştır. Hacı Bektaş Veli bir gün Sarı İsmail’i çağırdı ve ona şunları söyledi: “ Bugün günlerden Perşembe ve ben bugün ahirete göçeceğim. Ben ruhumu teslim edince sen kapıyı ört ve dışarı çık. Çile Dağı tarafını gözle, oradan bir boz atlı gelecek ve yüzüne yeşil örtü takmış olacak. Bu zat atını dışarıda bırakacak ve içeri girip bana “Yasin” suresini okuyacak. Attan inince selamını al, onu ağırla. Hulle donumdan kefenimi getirecek, beni yıkayacak, beni yıkarken su dök. Bana ceviz ağacından taput yapacak ve beni ona koyacak. Sakın onunla söyleşmeyin. Öğüdümü tut, ölümümden sonra bin koyunla yüz sığır kurban et, bütün halkı çağır, onları doyur ve onlara hizmet. Ne kadar mürit ve muhip varsa hepsini davet et, onlara öğüt ver, ağlamasınlar (Zelyut, 1990:19).
Hacı Bektaş Veli’nin ölümü üzerine erenlerin anası Fatma Bacı, Seyyid Mahmud-ı Hayrani, Karaca Ahmet, Kolu Açık Hacı Sultan, Resül Baba, Cemal Seydi vb. bütün erenler atlı-yaya hepsi geldi, yanıp ağlaştılar. Bir müddet sonra Çile Dağı tarafından vasiyet edildiği gibi bir atlı göründü ve Hacı Bektaş Veli’nin önceden anlattığı gibi cenazeyi yıkadı, kefenledi, taputa koydu, cenaze namazını kıldırdı ve götürüp kabre koydular. Boz atlı er, erenlerle vedalaşıp atına atladı ve atı koşturdu gitti. Sarı İsmail, bu kişinin kim olduğunu merak etti ve eğer Hızır ise daha önce görüşmüştüm, tanırım dedi ve ardından koşup yetişti ve şunları söyledi:
“Namazını kıldığın er yüzü suyu hürmetine kimsin? bana bildir.” Boz atlı er, Sarı İsmail’in niyazına dayanamadı ve örtüsünü açtı. Sarı İsmail’in karşısında birden Hacı Bektaş Veli beliriverdi. Sarı İsmail, atının ayağına düşüp hayranlığını bildirdi ve “Lütfen erenler Şahı, 33 yıl hizmetindeyim, kusurum var, seni bilememişim, suçumu bağışla” dedi. Bunun üzerine Hünkar Hacı Bektaş Veli şunları söyledi: “ Er odur ki, ölmeden önce ölür, kendi cenazesini kendisi yıkar. Git var, sen de buna gayret et.” Bu sözleri söyledikten sonra birden gözden kayboldu (Zelyut,1990:19-20).
ramazansaman |